1. Eliciting Là Gì? Phân Tích Chuyên Sâu Kỹ Thuật Khai Thác Tiềm Năng Trong Giảng Dạy, Giao Tiếp và Nghiên Cứu

Trong ngôn ngữ tiếng Anh, từ “Eliciting” (dạng phân từ hiện tại của động từ “to elicit”) mô tả hành động khéo léo, có chủ đích nhằm gợi ra, khơi gợi, hoặc khai thác một phản ứng, thông tin, kiến thức, hoặc cảm xúc nào đó từ một cá nhân hay một nhóm.

Đây không chỉ là việc hỏi và nhận câu trả lời đơn thuần, mà là một quy trình tinh tế, đòi hỏi kỹ năng giao tiếp và tâm lý học sâu sắc để đưa những thông tin tiềm ẩn, hoặc kiến thức đã có sẵn nhưng chưa được sắp xếp, ra khỏi người đối diện. Trong các lĩnh vực chuyên môn như giảng dạy ngoại ngữ, phân tích nghiệp vụ (Business Analysis), hay tâm lý trị liệu, việc làm chủ kỹ thuật Eliciting là yếu tố then chốt quyết định sự thành công.

Vậy, chính xác thì Eliciting là gì trong bối cảnh giảng dạy, nơi giáo viên muốn khai thác kiến thức sẵn có của học viên thay vì chỉ truyền đạt? Các kỹ sư phân tích yêu cầu phần mềm sử dụng những chiến lược Eliciting nào để đưa ra các nhu cầu chưa được nói ra của khách hàng?

Bài viết chuyên sâu  này sẽ khám phá những nguyên tắc cốt lõi của Eliciting, phân tích các kỹ thuật cụ thể được sử dụng trong các ngành nghề khác nhau, từ giáo dục  đến công nghệ . Chúng ta sẽ đi sâu vào cách tạo ra một môi trường an toàn và khuyến khích để tối đa hóa hiệu quả khai thác thông tin, đồng thời so sánh Eliciting với các phương pháp thu thập dữ liệu khác.

2. Eliciting Trong Giảng Dạy Ngôn Ngữ: Khơi Gợi Kiến Thức

Trong giảng dạy, đặc biệt là dạy tiếng Anh, thuật ngữ “eliciting” (khơi gợi) được hiểu là kỹ thuật giúp giáo viên gợi mở, khai thác kiến thức từ người học, thay vì trực tiếp cung cấp thông tin. Đây là phương pháp phổ biến trong mô hình giảng dạy giao tiếp (Communicative Approach) và được xem là yếu tố cốt lõi trong việc xây dựng lớp học chủ động, sáng tạo.

Hiểu một cách đơn giản, đây là nghệ thuật đặt câu hỏi đúng lúc, đúng cách để học viên tự phát hiện, tự nói ra, và tự củng cố kiến thức. Giáo viên không phải người “truyền đạt kiến thức” mà trở thành người “dẫn dắt tư duy” – giúp học viên khám phá điều họ đã biết hoặc có thể tự suy luận ra.

Trong sư phạm tiếng Anh (ELT), Eliciting là một trong những kỹ năng quan trọng nhất của giáo viên hiện đại, đặc biệt khi áp dụng phương pháp Giao tiếp (CLT Approach).

2.1. Eliciting Language (Khai Thác Ngôn Ngữ)

Thay vì trực tiếp cung cấp từ vựng hoặc cấu trúc ngữ pháp mới, giáo viên sử dụng kỹ thuật Eliciting để học viên tự khám phá hoặc nhớ lại những gì họ đã biết.

• Mục đích:
  • Tăng Sự tham gia (Engagement): Khi học viên tự đưa ra câu trả lời, họ cảm thấy được tôn trọng và có động lực học tập hơn.
  • Kiểm tra Kiến thức Sẵn có: Giúp giáo viên đánh giá những gì học viên đã biết (Prior Knowledge) để xây dựng bài học phù hợp.
  • Cải thiện Ký ức: Kiến thức được gợi ra từ trong trí nhớ có xu hướng được ghi nhớ lâu hơn so với kiến thức được truyền thụ thụ động.

2.2. Các Kỹ Thuật Eliciting Cụ Thể Trong Lớp Học

Giáo viên có thể sử dụng nhiều phương tiện khác nhau để Eliciting:

• Sử dụng Hình ảnh (Visual Aids): Giáo viên chiếu hình ảnh (ví dụ: một chiếc xe buýt) và hỏi: “What is this?” để khai thác từ vựng.
• Sử dụng Ngữ cảnh (Context): Kể một câu chuyện ngắn hoặc tạo ra một tình huống (ví dụ: mô tả một hành động đã xảy ra trong quá khứ) để Eliciting một thì ngữ pháp (ví dụ: quá khứ đơn).
• Cử chỉ và Điệu bộ (Mime & Gesture): Sử dụng hành động để Eliciting động từ (ví dụ: hành động uống nước để gợi ra từ “drink”).
• Khoảng trống (Gaps): Viết một câu lên bảng và để trống một từ/cấu trúc quan trọng để học viên điền vào.

2.3. Eliciting và Feedback (Phản hồi)

Một phần quan trọng của Eliciting là cách giáo viên phản hồi. Giáo viên thường Eliciting câu trả lời đúng từ học viên khác (Peer Correction) thay vì tự mình sửa chữa ngay lập tức, điều này củng cố môi trường học tập lấy người học làm trung tâm.

3. Eliciting Trong Phân Tích Yêu Cầu Phần Mềm (Requirements Elicitation)

Trong lĩnh vực công nghệ thông tin và phát triển phần mềm, Eliciting là một giai đoạn quan trọng nhằm thu thập và hiểu rõ nhu cầu của khách hàng hoặc người dùng.

3.1. Định Nghĩa Yêu Cầu Eliciting (Requirements Elicitation)

Requirements Elicitation (Khai thác Yêu cầu) là quá trình giao tiếp để khám phá và hiểu các mục tiêu, nhu cầu, ràng buộc và đặc điểm của một hệ thống mới. Nó bao gồm việc tìm hiểu không chỉ những gì người dùng nói họ muốn, mà cả những gì họ thực sự cần (Implicit Needs).

• Thách thức: Người dùng thường khó diễn đạt chính xác nhu cầu của họ, hoặc họ có thể mặc định một số nhu cầu là quá rõ ràng nên không cần nói ra. Eliciting giúp vượt qua những rào cản này.

3.2. Các Kỹ Thuật Eliciting Phổ Biến Trong IT

Các nhà phân tích nghiệp vụ (Business Analysts – BA) sử dụng nhiều kỹ thuật để Eliciting yêu cầu:

• Phỏng vấn (Interviews): Là kỹ thuật cốt lõi, sử dụng các câu hỏi mở, đóng và thăm dò để khai thác thông tin từ các bên liên quan (Stakeholders).
• Động não (Brainstorming): Tổ chức các buổi họp để khuyến khích sự sáng tạo và đưa ra các ý tưởng, yêu cầu mới một cách tự do.
• Quan sát (Observation): Quan sát cách người dùng hiện tại thực hiện công việc của họ để hiểu các quy trình làm việc thực tế, từ đó khai thác các yêu cầu ngầm.
• Phân tích Tài liệu (Document Analysis): Xem xét các tài liệu hiện có (ví dụ: quy trình, báo cáo) để hiểu bối cảnh và các yêu cầu nghiệp vụ hiện tại.
• Tạo Mẫu (Prototyping): Tạo ra một mô hình chức năng đơn giản của hệ thống để người dùng tương tác, từ đó Eliciting phản hồi và các yêu cầu bổ sung.

3.3. Nguyên Tắc An Toàn Tâm Lý Trong Eliciting

Để Eliciting thành công, đặc biệt trong các cuộc phỏng vấn, nhà phân tích cần tạo ra một môi trường tin cậy, tránh sự phán xét để khách hàng cảm thấy thoải mái chia sẻ những vấn đề và nhu cầu chưa được giải quyết của họ.

4. Ưu điểm và hạn chế của kỹ thuật Eliciting

4.1. Ưu điểm

1. Khuyến khích học viên tham gia: Lớp học sôi nổi, học viên nói nhiều hơn.

2. Giúp ghi nhớ lâu hơn: Vì học viên tự hình thành kiến thức thay vì tiếp thu thụ động.

3. Phát triển kỹ năng phản xạ và tư duy logic: Đặc biệt trong giao tiếp và nghe nói.

4. Tăng sự tự tin và giảm áp lực học: Học viên cảm thấy mình có năng lực và được tôn trọng.

5. Giúp giáo viên hiểu rõ năng lực học viên: Dễ điều chỉnh tốc độ và nội dung bài dạy.

4.2. Hạn chế

1. Tốn thời gian: Không phù hợp khi thời lượng tiết học ngắn.

2. Phụ thuộc vào trình độ học viên: Nếu học viên quá yếu hoặc thụ động, việc eliciting có thể không hiệu quả.

3. Đòi hỏi kỹ năng sư phạm cao: Giáo viên cần linh hoạt, nhạy bén để xử lý mọi phản ứng của lớp.

4. Nguy cơ lệch hướng bài học: Nếu câu hỏi quá mở, lớp học có thể đi chệch mục tiêu ban đầu.

5. Eliciting Trong Nghiên Cứu và Tâm Lý Học

Trong nghiên cứu khoa học xã hội và tâm lý, Eliciting là một phương tiện quan trọng để thu thập dữ liệu về niềm tin, ý kiến, hoặc kinh nghiệm cá nhân.

5.1. Eliciting Beliefs và Attitudes

Các nhà nghiên cứu sử dụng các kỹ thuật Eliciting phi trực tiếp để khám phá những niềm tin (Beliefs) và thái độ (Attitudes) của đối tượng nghiên cứu, những thứ mà họ có thể không nhận thức được hoặc không muốn bày tỏ trực tiếp.

• Ví dụ: Sử dụng các bài kiểm tra phóng chiếu (Projective Tests) hoặc các kịch bản giả định để Eliciting phản ứng tự nhiên và niềm tin sâu sắc.

5.2. Kỹ Thuật Eliciting Trong Trị Liệu

Trong tâm lý trị liệu, nhà trị liệu thường sử dụng câu hỏi mở và sự im lặng có chủ đích để Eliciting cảm xúc, suy nghĩ và những trải nghiệm bị kìm nén của thân chủ.

• Nguyên tắc: Eliciting giúp thân chủ tự khám phá và đạt được những hiểu biết sâu sắc (Insight), thay vì nhà trị liệu áp đặt quan điểm.

6. Các Nguyên Tắc Vàng Để Eliciting Hiệu Quả

Dù trong giảng dạy hay phân tích nghiệp vụ, hành động Eliciting đều cần tuân thủ một số nguyên tắc cơ bản để đạt được kết quả tối ưu.

6.1. Sử Dụng Câu Hỏi Mở và Câu Hỏi Thăm Dò

• Câu hỏi Mở (Open Questions): Khuyến khích câu trả lời chi tiết, giúp Eliciting thông tin rộng. (Ví dụ: “Bạn nghĩ gì về vấn đề này?”, “Hãy mô tả quá trình làm việc hiện tại của bạn.”)
• Câu hỏi Thăm dò (Probing Questions): Sử dụng để đi sâu hơn vào chi tiết sau khi đã có câu trả lời ban đầu. (Ví dụ: “Bạn có thể cho tôi một ví dụ cụ thể không?”, “Điều đó ảnh hưởng đến bạn như thế nào?”)

6.2. Kỹ Năng Lắng Nghe Chủ Động (Active Listening)

Eliciting không chỉ là hỏi, mà là tạo không gian cho đối phương trả lời.

• Sử dụng Sự Im lặng: Cho phép đối tượng có thời gian suy nghĩ. Sự im lặng thường kích thích họ nói thêm thông tin.
• Phản ánh Lại (Paraphrasing): Lặp lại những gì đã nghe được bằng lời lẽ của mình để xác nhận sự hiểu biết và khuyến khích đối phương mở rộng thêm.

6.3. Xác Nhận và Ghi Chép Cẩn Thận

Ngay sau khi Eliciting được thông tin, cần xác nhận lại với nguồn thông tin (ví dụ: “Vậy, điều bạn muốn nói là…”) để đảm bảo tính chính xác và tránh hiểu lầm. Trong phân tích yêu cầu, việc ghi lại (Documentation) là bắt buộc.

7. Eliciting so với Methods Khác: Sự Khác Biệt

Điều gì làm cho Eliciting khác biệt so với các hành động thu thập thông tin khác như Telling (nói) hay Gathering (thu thập)?

7.1. Eliciting vs Telling (Khai thác vs Truyền đạt)

• Telling (Giáo viên truyền đạt): Thông tin đi từ giáo viên/chuyên gia $\rightarrow$ người học/khách hàng. Cách tiếp cận này thụ động và thường được dùng cho các kiến thức hoàn toàn mới.
• Eliciting (Giáo viên khai thác): Thông tin được gợi ra từ người học/khách hàng $\rightarrow$ giáo viên/chuyên gia. Đây là cách tiếp cận lấy người học/người dùng làm trung tâm (Learner/User-Centered).

7.2. Eliciting vs Gathering (Khai thác vs Thu thập)

• Gathering (Thu thập): Thường là quá trình thu thập thông tin đã có sẵn và rõ ràng (ví dụ: thu thập tài liệu, dữ liệu thống kê).
• Eliciting (Khai thác): Tập trung vào việc đưa ra những thông tin tiềm ẩn, ngầm định (tacit), những nhu cầu chưa được nói ra, hoặc kiến thức không được tổ chức rõ ràng trong tâm trí.

8. Mở Rộng Ứng Dụng Của Eliciting

Kỹ năng Eliciting có thể được áp dụng rộng rãi trong giao tiếp cá nhân và quản lý.

8.1. Eliciting Trong Quản lý và Lãnh đạo

Các nhà lãnh đạo sử dụng kỹ năng Eliciting để khơi gợi ý tưởng và giải pháp từ các thành viên trong nhóm, thúc đẩy tinh thần làm chủ và đổi mới. Thay vì đưa ra lệnh, họ hỏi: “Giải pháp khả thi nào mà chúng ta có thể áp dụng để giải quyết vấn đề này?”

8.2. Eliciting Trong Bán hàng và Đàm phán

Trong bán hàng, người bán hàng giỏi không chỉ “chào hàng” mà còn Eliciting nhu cầu thực sự và những điểm đau (pain points) của khách hàng thông qua các câu hỏi thăm dò. Quá trình này giúp họ tùy chỉnh giải pháp và tăng tỷ lệ thành công.

Kết Luận

Eliciting là gì? Nó là một nghệ thuật và khoa học của việc khơi gợi thông tin, kiến thức hoặc phản ứng từ người khác một cách chủ động và có phương pháp. Cho dù bạn là một giáo viên tiếng Anh đang cố gắng làm cho học viên của mình tự tin sử dụng từ vựng, một nhà phân tích nghiệp vụ đang cố gắng nắm bắt yêu cầu phần mềm phức tạp, hay một nhà lãnh đạo muốn khai thác tiềm năng của đội ngũ, kỹ năng Eliciting chính là chìa khóa.

Bằng cách áp dụng các nguyên tắc cốt lõi của Eliciting – sử dụng câu hỏi mở, lắng nghe tích cực và tạo môi trường an toàn – chúng ta có thể vượt qua rào cản giao tiếp, đưa thông tin tiềm ẩn ra ánh sáng, từ đó tối ưu hóa quá trình học tập, phát triển sản phẩm, và giải quyết vấn đề. Làm chủ Eliciting là làm chủ sức mạnh của việc lắng nghe, dẫn dắt và khơi gợi tiềm năng.

Hiểu và vận dụng tốt kỹ thuật eliciting không chỉ giúp lớp học trở nên sinh động hơn, mà còn giúp người dạy thực sự chạm tới tiềm năng của người học – khơi mở khả năng suy nghĩ, giao tiếp và sáng tạo. Đó chính là giá trị cốt lõi khiến “eliciting” trở thành một trong những yếu tố quan trọng nhất trong mọi phương pháp giảng dạy hiện đại.

👉 Nếu bạn đang mong muốn nâng cao kỹ năng giảng dạy, đồng thời sở hữu chứng chỉ TESOL Quốc tế uy tín, hãy để ETP TESOL đồng hành. Chúng tôi không chỉ mang đến chương trình học chất lượng, mà còn là một cộng đồng giáo viên đầy nhiệt huyết – nơi bạn được học hỏi, kết nối và phát triển bền vững.

Hãy để ETP TESOL đồng hành cùng bạn trên hành trình chinh phục khoá học TESOL Quốc tế tại Việt Namvà khởi đầu sự nghiệp giảng dạy tiếng Anh chuyên nghiệp. Hãy liên hệ ngay hôm nay để được tư vấn chi tiết về chương trình học TESOL Quốc tế tại Việt Nam, lịch khai giảng và những ưu đãi đặc biệt đang áp dụng.

Bạn có thể tìm đọc thêm về ETP TESOL tại: ETP TESOL VỮNG BƯỚC SỰ NGHIỆP GIÁO VIÊN TIẾNG ANH

Tìm hiểu thêm

• Nhận ngay Ebook ETP TESOL TẶNG bạn
• 7 Ứng dụng Trí tuệ nhân tạo AI trong giáo dục
• [Thầy cô hỏi, ETP TESOL trả lời #4] Phương pháp hiệu quả để thúc đẩy động lực học tập cho học viên đi làm bận rộn?
• [Thầy cô hỏi, ETP TESOL trả lời #3] Làm thế nào để giáo viên có thể giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách nhanh chóng và nhớ lâu hơn?
• Chuyên mục “Thầy cô hỏi, ETP TESOL trả lời”