2.5. “Kiến Tạo” Trong Khoa Học Xã Hội và Giáo Dục: Chủ Nghĩa Kiến Tạo

Đây là bối cảnh mà thuật ngữ “Kiến tạo” (Constructivism) có tầm ảnh hưởng lớn nhất đối với sự phát triển của con người.

2.5.1. Thuyết Kiến Tạo (Constructivism) Trong Giáo Dục và Tâm Lý Học

Người Học Là Chủ Thể Kiến Tạo Tri Thức

Đây là một lý thuyết học tập triệt để, khẳng định rằng:

• Người học không tiếp thu kiến thức một cách thụ động (như “rót” nước vào ly rỗng).
• Người học chủ động xây dựng tri thức, bằng cách kết nối thông tin mới với những hiểu biết và kinh nghiệm đã có. Quá trình này diễn ra thông qua tương tác, khám phá và phản ánh.

Hai Dạng Kiến Tạo Chủ Yếu

Phương pháp giáo dục kiến tạo đã thay đổi vai trò của giáo viên:

• Từ người truyền đạt kiến thức $\to$ Người hướng dẫn, hỗ trợ (Facilitator).
• Phương pháp: Đẩy mạnh các hoạt động thực hành, thảo luận nhóm, học qua dự án (Project-Based Learning), và giải quyết vấn đề thực tế, nhằm tạo điều kiện cho học sinh tự mình khám phá và xây dựng kiến thức.

2.6. Chủ Nghĩa Kiến Tạo Trong Quan Hệ Quốc Tế (IR)

2.6.1.Thực Tại Xã Hội (Social Reality) Là Gì?

Trong Quan hệ Quốc tế, Chủ nghĩa Kiến tạo (Constructivism) là một lý thuyết đối lập với Chủ nghĩa Hiện thực và Tự do. Nó lập luận rằng:

• Thực tại quốc tế không khách quan và cố định (như sức mạnh quân sự hay kinh tế).
• Thực tại quốc tế là sản phẩm của quá trình kiến tạo xã hội (social construction).
• Các yếu tố phi vật chất như niềm tin, bản sắc (identity), văn hóa, quy tắc và chuẩn mực là động lực chính chi phối hành vi của các quốc gia.
• Ví dụ kinh điển: “Hoa Kỳ và Cuba là kẻ thù, không phải vì cơ cấu sức mạnh quân sự khách quan, mà vì sự khác biệt về bản sắc và ý nghĩa mà họ gán cho nhau trong lịch sử.”

2.6.2. Vai Trò Của Bản Sắc và Chuẩn Mực

Lý thuyết Kiến tạo giải thích tại sao hai quốc gia có sức mạnh vật chất tương đương (ví dụ: Anh và Pháp) lại ít có khả năng xảy ra chiến tranh hơn hai quốc gia không đồng nhất về bản sắc (ví dụ: Mỹ và Triều Tiên), bởi vì họ kiến tạo bản sắc và chuẩn mực tương tác khác nhau.

2.7. “Kiến Tạo” Trong Chính Trị và Kinh Tế: Chính Phủ Kiến Tạo

Thuật ngữ “Chính phủ kiến tạo” là một trong những ứng dụng thực tiễn và phổ biến nhất của khái niệm này trong bối cảnh phát triển quốc gia.

3. Khái Niệm Chính Phủ Kiến Tạo Phát Triển (Developmental State)

3.1. Nguồn Gốc và Định Nghĩa

• Nguồn gốc: Khái niệm này xuất hiện vào những năm $1980$ bởi học giả Chalmers Johnson khi nghiên cứu sự phát triển thần kỳ của Nhật Bản và các nước “Tiger” châu Á.
• Định nghĩa: đây là mô hình nhà nước can thiệp tích cực vào nền kinh tế không phải để điều hành trực tiếp (như mô hình kế hoạch hóa tập trung), mà để định hướng, tạo khuôn khổ, và thúc đẩy sự phát triển của thị trường.

3.2. Chức Năng Cốt Lõi Của Chính Phủ Kiến Tạo

3.3. Vai Trò Của Chính Phủ Kiến Tạo Tại Việt Nam

Tại Việt Nam, mô hình này được áp dụng với mục tiêu:

• Kiến tạo môi trường kinh doanh thuận lợi: Cắt giảm thủ tục hành chính, xây dựng hành lang pháp lý công bằng và minh bạch.
• Phục vụ người dân và doanh nghiệp: Chuyển đổi từ chính quyền “quản lý” sang chính quyền “phục vụ” và “đồng hành”.
• Định hướng phát triển: Tập trung nguồn lực và chính sách vào các ngành kinh tế xanh, kinh tế số và đổi mới sáng tạo, tạo động lực mới cho tăng trưởng.

4. Rèn Luyện Tư Duy Kiến Tạo: Chìa Khóa Của Đổi Mới

Dù là trong giáo dục hay kinh doanh, tư duy này là năng lực cốt lõi để thích ứng với thế giới thay đổi nhanh chóng.

4.1. Tư Duy Kiến Tạo (Constructive Thinking) Cá Nhân

4.1.1. Định Nghĩa và Đặc Trưng

Tư duy kiến tạo là khả năng chủ động phân tích, sắp xếp, và tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn khác nhau để tạo ra một mô hình hiểu biết mới hoặc một giải pháp mới.

• Đặc trưng: Chủ động học hỏi, liên tục đặt câu hỏi, không ngại sai sót, tư duy đa chiều và lấy người học/người dùng làm trung tâm.

4.1.2. Phương Pháp Rèn Luyện

1. Học Tập Chủ Động (Active Learning): Đừng chỉ đọc sách, hãy thử giải thích lại nội dung bằng lời của mình, vẽ sơ đồ tư duy hoặc thảo luận với người khác (Áp dụng lý thuyết Kiến tạo Xã hội).
2. Học Qua Trải Nghiệm (Experiential Learning): Tham gia vào các dự án thực tế, thí nghiệm, và rút ra bài học từ chính những thất bại và thành công của bản thân (Áp dụng lý thuyết Kiến tạo Nhận thức).
3. Tư Duy Phản Biện (Critical Thinking): Luôn đặt câu hỏi: “Tại sao điều này lại như vậy? Còn cách nào khác không?” để phá vỡ các giả định cũ và xây dựng hệ thống tri thức mới.
4. Tương Tác và Cộng Tác: Thường xuyên làm việc nhóm, tiếp xúc với các quan điểm khác biệt để thấy được các cách “kiến tạo” thực tại khác nhau, từ đó làm phong phú thêm vốn hiểu biết của mình.

4.2. Phân Biệt Kiến Tạo, Sáng Tạo và Đổi Mới

Kết Luận

Tóm lại, từ “Kiến tạo” không chỉ là một hành động xây dựng vật chất, mà còn là một triết lý về cách chúng ta hình thành tri thức và tổ chức xã hội:

• Trong Địa chất, nó giải thích cách Trái Đất được thiết lập và thay đổi.
• Trong Giáo dục, nó định nghĩa cách cá nhân xây dựng tri thức.
• Trong Kinh tế – Chính trị, nó mô tả vai trò của Nhà nước trong việc tạo lập môi trường phát triển.
• Trong Quan hệ Quốc tế, nó khẳng định cách ý nghĩa và bản sắc được xã hội xây dựng nên.

Hiểu rõ điều này là bước đầu tiên để chuyển từ vị thế thụ động sang vị thế chủ động tạo nên tương lai của bản thân và xã hội.